Yek ji Qezayên Herêma Kurdistanê ye û dihête
hijmartin yek ji Dergehên Welatî bû derveyî
Cîhanê. Navenda Qezayê Bacêrê Zaxo ye ewa di
kevit li lawê Başor-Rojava Deşt Sindîya ewa bi
nav û deng bi axa wê ye ter. Zaxo bacêrkekî
Cowane bi ava xo ya zelal û drom,a hewaî ya
xoş di kevit ser Xabîrî ewa li niva Bacêrîre
diborit li bacêrîde dibit do çek û bacêrî
dikit do qet, li ser wî Xabîrî Pirek ji Bera
pêkhatîye hatîye avakirin li serdemê Mîrxana
Bahdîna.j
Mêjovan pêknehatîne li ser Mêjowa Navê Bacêrî,
gele gutin li ser vê meselê hene, li hindek
Kitêbên Aramîya de Navê Bacêrî hatîye gutin û
dibîjin ya qetbîye ji Tipa ZAXOTA ewa meana
SERKEFTIN dit, ew hizrdikin ko ev Nave ji
şerek navbera Rom û Farisa li dorên vê Deverê
çêbibo û bidawî hat bi serkeftina Roma, ji ber
vê çende Navê vê Deverê bûye Zaxota yan
Serkeftin.h
Li gutnek dide di
bêjin Navê Zaxo ji Tipa kurdî ZÎ
XEWÎN yan
Xabîrê Xowînê hatîye, dibêjin ko ev Navê jî,
ji şerek li Deverê
qewmîbo û li
wî şerîde gele Xowîn hatbo rûştin. ev gutne
nîzîktire bû gutna ewel
û çetbit ew
şera navbera Rom û Firsa debit.
Gutna sîyê dibêjit
ko Navê Zaxo ji vê Tipê
hatiye ZÎ yan
Xabîr û XOWEK Yan ew Devera wek Nihala ne û Av
lê setkinit.
Herçewabit Navê Zaxo
li gele Stiran û Qesidên kevin de hatîye gutin,
bû nimone
ZAXOKA DELAL.
Mêjowa Bacîrî
bidristahî nehatîye danan, belê
Mîr Celadet
Bedirxan dibêjit ko bacêrê Zaxo Bacêrkekî
girng bû li ser demê
Kutîya, ya
giring ewe ko Sabitek Yunanî ZÎNFON li sala
104 b.m. li bacêrîre
borîye wekî
ew zivirî bû Welatê xo û ewî behsê Xelkê
Deverê kirye.
Çêtbit ko Bacêrê
Zaxo hatîye berfireh kirin li
wî cihî ew
cihê Bacêrê Hussaînîya lê, ewa behsê wê li
gele kitêba de hatîye
kirinû di
hête hijmartin yek ji Bacêrkên Ereba û Navê
Xabîrî kirbon XABÎRÊ
HUSAÎNÎYA û
heta nihe Taxek bi Navê Hissênîke heye.
Mêjovanê Kurd
Bedirxanê Bedlîsî gutîye 5001h. ko
Bacêrê Zaxo
digehite Mîrxana Bahdîna li ser demê Mir HESEN
BEK KORÊ MIR SEÎFEDÎN
û êkemîn Mir
li ser hatîye danan ji layê wan ve li sala
298h. . yek ji wan Dêrek
Cihîya li
Zaxo avakirbo û nihe şînwarêt wê dîyarin.k
Şolê Xelkê Bacêrî li
ser Çandinê ye bi Taîbetî
çandina
Sistanê wekî Ceh û Genim û Noka û Baqil û
Fêqîyên renga û reng, herwesa
Çandina
Havînê wek Bacan û Birinc û Tîtin û hemî corên
Xizrawatî. Zaxo bi Nav û
denge bi
Darên Spîndara û Gîza û Hinara, egera vê çendê
ewe ko zaxo avekî zelal
û axekî ter
heye.
Wek me gutî ko Zaxo
dergehek girnge bû derveî
Cîhanê, ji
ber vê çendê bûwe Zentromek girng ya Tîcarî,
gelek gencên bacêrî bûne
Tacir herwesa
gele Kopanîyêt Tîcarî hatne danan.
Zaxo gele Şînwarên
Mêjowî hene, Rêveberîya Şînwara
li Duhokê
dorê 51 cihên Şinwarî li Zaxo nivîsîne, yêt
girng evene:ê
Kelha Zaxo
Kelha zaxo dikevit
li nîva Bacêrî li layê Rojava
Xabîrî û heta
nihe ya l ber Çave, li demê Mirxana Bahdîna li
ser demê Mir Elî
Xan 2121-5021h. ev
Kelha nîkir û ber firehkir, ev Kelhe li ser
kel û pelên
kelhek ji wê
kevintir hatîye avakirin û bi Berên mezîn
hatîye avakirin û heta
nihe li ber
çave.
Kelha Qebad Paşa
Ew Qube dikevit li
Mezarxana Zaxo de, ew Qube Şeş
kojîye û Şeş
Þencer hene û dergehek ji Fixarî hatîye
avakirin û çend nexşek li
ser dîwarên
wê heen.
Şînwarên Kêste
Ew Qube dikevit li
Mezarxana Zaxo de, ew Qube Şeş
kojîye û Şeş
Þencer hene û dergehek ji Fixarî hatîye
avakirin û çend nexşek li
ser dîwarên
wê heen.
Şînwarên Kêste
Bacêrek gele kevine
Mêjowawê di hêt li ser demê
Aşorîya û
gele kel û pelên Aşorî û yunanî û Îslamî têde
dîtine herwesa rehmetî
Şemdîn li ser
Şînwarên Kêste nivîsîye li Govara alexaa li
Eprila salêa 1933 .
Bacêrê Zaxo
dorê 85km ji
Zentroma parêzgehê dîr dikevit û pehnatîya we
8731 mk2
û sê Deverên giring
hene:
Devera Rizgarî
Zentroma wê ÎBRAHÎM
XELÎLE û di hête hijmartin
dergehê
bacêrî bû derveî Cîhanê û li wêrêre Cada
Cîhanî bû Turkîya diborit.
Zentroma wê
dikevit li wê cihî ew cîhê Xabîrê Zaxo û Hîzil
digehin yek û li wêrê
Pira Cihanî
navbera Kurdistanê
û Turkîya ya
heî.
Parêzgeha Duhokê bi Giştî.lllllll
Şolê Xelkê Deverê li
ser Çandinê ye bi Taîbetî
çandina
Sistanê wekî Ceh û Genim û Noka û Nîsk ......
h.d. herwesa Çandina
Havînê wek
Bacan û Birinc û hemî corên Xizrawatî. Ev
Devere bi Nav û denge bi
Bîstanataîbetî li gunde Lêfê Bîstanêt Xox û
Sêv û Zeîtona yêt heîn herwesa
Bîstanêt
Hinar û Hirmika yêt lê heîn.hnŞolê
Xelkê
Bacêrî li ser
Çandinê ye bi Taîbetî çandina Sistanê wekî Ceh
û Genim û Noka û
Baqil û Fêqîyên
renga û reng, herwesa Çandina Havînê wek Bacan
û Birinc û Tîtin
û hemî corên
Xizrawatî. Zaxo bi Nav û denge bi Darên
Spîndara û Gîza û Hinara,
egera vê
çendê ewe ko zaxo avekî zelal û axekî ter heye.
Çîyayên giring li
deverê ewin, yek ji wan Çîyayê
Spî ewa ji
Başora Devera Doskîya di hêt û berew Rojava
diçit û dikevit li Başorê
Deverê
herwesa Cada Cîhanî têra diborit bû Zaxo li
Gelîyê Spî, ew zincîra
dikevit li
Rojava cade dibêjinê DIZWAR yan Çîyayê BÊXÊRÎ
ta Zîrên di kevin ser
Pêşabîrî li
Sinorê Sê Kojî. Li vê Deverê gele Şînwarên
Kevin lê hene û heta nihe
dorê 22 cihên
lê nivîsîn, yêt giring evene: Kelha Ermiştê,
Şînwarên Dêrebînê û
Pêşabîrê,
Şînwarên Bêtasê, Şînwarên Dornexê û Şînearên
Birehîm Xelîl.
Pehnatîya wê dorê
592km2 û Hijmara Gundên wê
dorê 34
gundane, hemî hatne xirabkirin. Bele ji layê
Hukumeta Kurdistanê cardî
gundên Deverê
hatine avakirin.
Devera Sindîya
Devera Sindîya
dikevit li Bakur-Rorhelata Bacêrî,
berî nihe ev
Devere li gel Devera Gulîya yek Dever bo û
navê wê Devera SINÎ Û
GULÎYA û
Zentroma wê gundê Bêrsivê bo, bele li sala
1924 hatîne jêkvekirin û
Zentroma wê
bo gunde Şeranşê ewa di kevit li nîva Devera
Sindîya û piştî hingê
Zentroma wê
ço bo gundê Derkar.
gele Çîya , Zîr û
Nihal lê hene
herwesa gele Kanî û Xabîr yêt heîn wekî:
Şeranş- Steblan- Berx - Behnone-
Sindî - Hîzil
Kerok- Marsîs - Berx - Behnone-
Sindî- Hîzil
qetê dowê ji Deverê
Deşta Sindîya ne ewa Bacêrê
Zaxo dikevit
li layê Başrê Deştê û Cadek li nav Deştêre
diborit û bacêrê Zaxo li
gel Devera
Gulîya û Berwarîya girêdit.
Deşta Sindîya bi
Bîstanên xo yên Xox û Sêf û Gîz û
Hirmîk û
Hinar bi nav û denge herwesa bi Heîwanên xo bi
nav denge. li layên
Bakura Deverê
gele Havîngehên xoş lê hene taîbetî li Şeranşe
û çîyayên Deverê
girtîne ji Dar û
barî taîbetî li Şeranşê û Gelîyê Pisaxayîya û
Rêkêt Sindîya.
Giringtrîn
Çîyayit wê, çîyayê Skêre û Xamtîr.
Gele Şînwarên kevin
li Deverê hene û heta nihe dorê
84 ciha li
Rêveberîya Şînwara li Duhokê yên nivîsîne û
yêt giring evene:f
Pira Rebenka BÎŞOK,
Pira Şêx yusif, Kelhên Sinatê,
Kelhên Gelîyê
Berxê, Kelha Silaîman Sindî û Şikefta Steblan
uhd.jjj
Pehnatîya wê dorê
135km2 û Hijmara Gundên wê
dorê 96
gundane, hemî hatne xirabkirin. Li devera
Sindîya gele Mucemien Qesrî
hatna
avakirin weki DERKAR û HÎZAVA û BÊRSIVÊ û
TILKEBER û GUNDE DARHIZAN
herwesa gele
xelkê Devera Berwarîya têda jîyan.iiiiii
Devera Gulîya
Zentroma wê Banwifa
yan Batifa ye, di kevit li
layê Bakur-
Rorhelata Zentromê Bacêrî. wek me gutî li gel
devera Sindîya yek
Dever bo û li
sala 1924 hatine jik vekirn, li wî demî
Zentroma wî gundê Dêmka bo
û divra ço bû
gundê Behnone û li dawîyê li gundê Batifa
sekinî. Dikevit li ser
Cada nav bera
Zentroma Bacêrî û Devera Berwarî Bala. Navê vê
Deverê Me'ana
hindê dit ko
ew Devre ewa Ba û Baruvên Sistanê li serde
dihên.
Em di şên Vê Deverê
bikin do qet, qetek di kevit li
ser sinorê
Devera Sindîya ta Xabîrî, Qetê Dowê ji vê
Deverê Deverek Çîyayîye,
gele Çîyayêt
Bilind û gle Zîr û Nihal yêt lê heîn û dîsa
gele Kanî û xabîr yêt
heîn. Ev
Devere Zengîne bi Derametê xo ye Sistanê û
Havînê û herwesa bi Hewan xo
nav û denge.
Giringtirîn Çîyayit
wê evene: Çîyayê Nidor, Robsî,
Keşan, Serkê
Şînî, Behnone û Şebanî.
giringtirîn Xabîrêt
wê evene: Xabîrê Zirêze,
Sîrkotkê,
Xabîr.
Û gele Şînwarên
Kevin yêt heîn û heta nihe dorê 51
ciha yêt
nivîsîn, yêt girin evene:
Kelha Şebanîyê,
Kelha Keşanê, Kelha Bicwanî, Pira
Nizdorê û
Şînwarêt Krît û Bêgova.
Pehnatîya wê dorê
802km2 û Hijmara Gundên wê
dorê 60
gundane, hemî hatne xirabkirin. Bele ji layê
Hukumeta Kurdistanê cardî
gundên Deverê
hatine avakirin.
